Futbol’un Bornova’dan Doğuşu
Yeşil Çayırlarda Başlayan Hikâye
19. yüzyılın ikinci yarısı… İngiltere’de Sheffield FC’nin kuruluşuyla birlikte tüm dünyaya yayılmaya başlayan futbol, kısa sürede Ege’nin rüzgârını da arkasına alarak İzmir’in Bornova ovasına ulaştı. O dönemde ticaretle uğraşan İngiliz levanten aileler, Bornova’nın geniş çayırlarında akşamüstü buluşup yeni bir oyun denemeye başladılar. Yıl 1877 idi. Bu topraklarda meşin yuvarlak ilk kez Bornova’da, 159 ve 162. sokakların kesiştiği noktada çimlere değdi. İzmir’in sakinleri o gün, daha sonra bir tutkuya dönüşecek bir oyunun doğuşuna tanıklık ettiler.
Bornova Belediyesi’nin bugün o alanda sergilediği futbolcu heykeli, işte o ilk karşılaşmanın hatırasını taşır. Bir gün yolunuz Bornova’ya düşerse, o heykelin önünde durup düşünün: Türkiye’de futbolun ilk adımı tam da burada atılmıştı.
Bournabat Football and Rugby Club
Futbolun Bornova’daki varlığı kısa sürede bir düzen ve disiplin kazandı. 1894 yılında İzmir’de yaşayan İngiliz ve Fransız kökenli gençler, aralarında James La Fontaine, Arthur Whittall, Henry Joly ve Edwin Giraud gibi isimlerin bulunduğu bir grup sporcu, “Bournabat Football and Rugby Club” adını verdikleri bir kulüp kurdular. Bu kulüp, Türkiye topraklarında resmi nizamnamesiyle kurulan ilk futbol kulübü olarak tarihe geçti.
Bornova’daki İngiliz levantenlerin öncülüğünde başlayan bu hareket, zamanla Rum ve Ermeni topluluklarının da ilgisini çekti. Panionios, Apollon, Pelops, Apetyan ve Vartanyan gibi takımların kurulmasıyla futbol Bornova çayırlarından taşarak tüm İzmir’e yayıldı. 19. yüzyılın sonunda İzmir artık bir futbol şehriydi; ancak bu hikâyenin kalbi hep Bornova’da atıyordu.
James La Fontaine: Bornova’dan İstanbul’a Uzanan Bir Miras
Bornova futbol tarihinin merkezinde yer alan en önemli figürlerden biri kuşkusuz James Edward La Fontaine’dir. Cenova’dan İzmir’e uzanan köklü bir Levanten ailesinin ferdi olan James, 1881 yılında Bornova’da doğdu. Genç yaşta spora olan ilgisi onu kısa sürede futbolun ve ragbinin önde gelen isimlerinden biri haline getirdi. Babası Edward La Fontaine’in vefatından sonra İstanbul’a giden James, burada sporun kurumsallaşması için büyük adımlar attı.
1900’lerin başında Kadıköy Futbol ve Ragbi Kulübü’nü kurdu, ardından 1904’te İstanbul Futbol Ligi’nin kuruluşuna öncülük etti. O, yalnızca futbolcu değil; aynı zamanda ilk hakemlerden, ilk organizatörlerden ve ilk stadyum kurucularından biriydi. 1908 yılında Kadıköy’de inşa edilen Union Club Sahası —bugünkü Fenerbahçe Şükrü Saracoğlu Stadyumu’nun temeli— onun ve arkadaşlarının emeğiyle hayat buldu.
Ruşen Eşref Ünaydın, yıllar sonra onu şöyle tarif edecekti:
“Ceyms iyi de futbol oynardı. Fakat maçlara pek girmezdi artık; golf pantolonu, kasketi ve elinde düdüğüyle sahaya hakem olarak çıkardı. Papaz Çayırı’nın çimenlerine sapladığı bastonu, onun karakterini anlatmaya yeterdi.”
Bir Bastonun Gölgesinde
James La Fontaine yalnızca futbolun değil, aynı zamanda centilmenliğin ve spor kültürünün de temsilcisiydi. 1915’te savaş yıllarının zorlu koşullarında sürgünler, tutuklamalar yaşasa da spordan ve ülkesine duyduğu bağlılıktan hiç vazgeçmedi. Ömrünün son yıllarını yeniden Bornova’da geçirdi. Çalışma odasında kaleme aldığı notlarda, hem futbolun hem de dostluğun bu topraklarda nasıl yeşerdiğini anlatıyordu.
Onun ölümünden sonra odasında bulunan tek eşya, Papaz Çayırı’na bir zamanlar sapladığı o bastondu. Bugün bile İzmir’de bir yerlerde saklandığı söylenen o baston, Türkiye’de futbolun doğuşunu simgeleyen sessiz bir tanıktır.
Bornova: Futbolun Beşiği
Bugün futbol, milyonların tutkusu haline gelmiş durumda. Ancak her hikâyenin bir başlangıç noktası vardır. Türkiye’de bu başlangıç, 1877 yılında Bornova’nın yeşil çayırlarında İngiliz gençlerin topa ilk kez vurduğu o andır. James La Fontaine ve arkadaşlarıyla birlikte bu topraklarda filizlenen oyun, zamanla kulüplere, liglere, tribünlere ve stadyumlara dönüştü.
Bornova yalnızca İzmir’in değil, Türk futbolunun da doğum yeridir. Ve belki de o eski çayırlardan esen rüzgâr, bugün hâlâ her maçın başlangıcında tribünlerde yankılanan o ilk düdüğün sesini taşımaktadır.
Kaynaklar:
📜 Bornova | İlk Futbol Maçı (Bornova Belediyesi)
📜 La Fontaine’in Bastonu (İST Dergi, Mehmet Yüce)